ANA SAYFA | KÜTÜPHANE |  İHTİLALİN SÜVARİSİ

Deli Mayıs

 "Türk halkının kaderi tarih boyunca aldatılmışlığın bir serüvenidir."

Fethi Gürcan

 31

Yıl 1962... 22 Şubat geçmiş gitmişti. Fethi binbaşı artık zorunlu emekliydi. Aylardan yine deli mayıstı... Esma'yı kandırarak sahip olduğu Sema, altıncı ayma girmişti... Fethi bayılıyordu onun bebek kahkahasına... Apartmanın bahçesinde, kızını havalarda uçurup, "Semoşum Semoşum / Çokça da içmişim / Sarhoşum aman" diye bir şarkı tutturmuştu... Hep böyle olurdu. Fethi bir şarkı tutturup kızını gökyüzüne uçurarak döndürür, o döndükçe, Sema kahkaha atardı...

Apartmana yeni taşınmış bir komşuları diğerine, "Adama bak" demişti "nasıl da mutlu... Herhalde yeni baba olmuş."

Gülümsemişti eski komşu:

"Ne yeni babası... Onun üç çocuğu daha var..."

Fethi, kendisini izleyen komşulardan habersiz, gömleğinin içine yerleştirdiği Sema'yla kırlara doğru uzandı.

 

*         *          *

 

Esma, pencereden Fethi'nin, Sema'yla uzaklaşmasını izledi... Kocasının, çocuklarına ve diğer çocuklara, Harbiyelilere ve diğer gençlere, atlara ve diğer hayvanlara karşı hiç eksilmeyen, hep büyüyen, hiç yorulmayan, hep direnen, hiç pazarlık bilmeyen, hep içten kalan sevgisiyle gurur duydu. Ne kadar üzülmüştü oysa son zamanlarda...

 

Olaydan bir ay sonra 22 Şubatçılar hakkında cezaî kovuşturma yapılmamasına ilişkin yasa tasarısı Meclis'e gelmişti. Ancak 22 Şubatçıların affıyla birlikte koalisyon ortağı AP, siyasî suçluların yani DP'lilerin de affı konusunda bastırmaya başlamıştı. Nisan ayı af tartışmalarıyla geçmiş, aynı ayın sonunda 22 Şubatçılarla ilgili af yasası çıkmıştı. Af yasası Fethi'yi daha çok öfkelendirmişti.

"Affı Kabul etmiyorum" diyordu, "yargılanmaktan da korkmuyorum. Suç işlediysek gereğini yapsınlar. Bu af, bizim değil, olayları bu noktaya getiren 21 Ekim 1961 ve 9 Şubat 1962 protokollerini imzalayarak genç subayları istim üstünde tutan generallerin ve yüksek rütbeli subayların affı... Onların yüzünden mesleğimi kaybettim! En büyük ceza bu değil mi?"

Kocası, başbakanın, bir yandan 22 Şubat olayını küçük göstermeye çalışarak "af" getirdiğini, bir yandan da, yaptığı konuşmalarla 22 Şubatçılara çok ağır hakaretler ettiğini söylüyordu. Affa bakılırsa suçları küçük, hakaretlere bakılırsa büyüktü...

Mesleği ne büyük bir aşktı onun için... Hem üniformasından hem de binicilikten kopmuştu. Kendisi de aynı durumdaydı ama, önce gelirsiz kalan genç subaylara iş bulmak için çırpınmıştı...

22 Şubat'tan sonra, iş teklifleri yağmıştı kocasına... Bu teklifler ağırlıklı olarak Amerikan şirketlerinden geldiği gibi, çoğunlukla Ankara dışında oluyordu... Bir keresinde, kocasına Ankara dışında binicilik dersleri vermesini teklif etmek için eve kadar gelen adamın açtığı çantadaki paraları görünce ağzı açık kalmıştı... Adamı evden kovan kocasına, "İşin içinde bu kadar para varsa, bu iş pek sağlam iş değil" demişti hemen...

Sonunda, Maliye Bakanlığı'na müfettiş olarak girmişti... Sivil ama mutsuzdu... Mutsuz...

Pencerenin önünden ayrılıp, banyoya yöneldi, kirli çamaşırları, pırıl pırıl çamaşır makinesine doldururken, ilk kez bir çamaşır makinesine sahip olmalarına da Sema'nın doğumunun neden olduğunu düşündü. Fethi, küçük kızının doğumundan sonra almıştı onu...

İyi ki doğdun Sema...

 

*         *          *

 

Fethi, 22 Şubat'tan sonra sandıkta biriken parasıyla aldığı sarı çiçekli koltuk takımının kanepesine yerleşmiş, elindeki romana kendisini kaptırmıştı. Yaşar Kemal'in, duru ve akıcı dilinde hayat bulan İnce Memed'i okudukça seviyor, Türkiye'deki ağa düzenine karşı öteden beri duyduğu tepki depreşiyordu. Abdi Ağa nın hakaret ve dayaklarından kaçtıktan sonra dağa çıkan ince Memed'in, köylüleri inim inim inleten ağasının karabasanı olması, kitaptan aldığı tada tat katmıştı.

Ağalar, topraklarını kendilerinden korumak için canını dişine takan halka karşı, dağlarda eşkıya besliyorlardı... Yaşar Kemal, "Bu yüzden Toroslar eşkıyayla dolup taşar" diye anlatıyordu romanda...

Ovadaki ağaların çıkarları, bu sefer de dağlarda birbirleriyle çarpışmaya başlar. Dağdaki çeteler birbirlerine düşüp ha bire birbirlerini, fukara halkı öldürürler. Ağaların toprakları büyür.

 

Bu arada kendi başlarına buyruk eşkıyalar da vardı. Onlar, ağaların kışkırtmalarına aldırmadan, ağalara ve onların tuttuğu eşkıyalara karşı, fakir halkı ellerinden geldiği kadar korumaya çalışıyorlardı.

Fethi, İnce Memed'in dağlarda kurduğu hayali ise, ta yüreğinde hissetti:

 

Varacağım Dikenli düzüne. Beş köyün yaşlılarını toplayacağım başıma. Diyeceğim ki, Abdi Ağa yok artık. Elinizdeki öküzler sizindir. Ortakçılık mortakçılık yok. Tarlalar da sizindir. Ekin ekebildiğiniz kadar. Ben dağda oldukça bu böyle sürüp gidecek.

 

Roman, aklına babasının anlattığı öyküleri getirdi. Mehmet Hamdi Bey, padişaha karşı çıkıp eşkıya olan büyükbabasının jandarma baskınlarından nasıl kurtulduğunu, sonunda bir ağacın altında, ağzında sigarası uyuklarken, uzaktan ateş edilerek vurulduğunu anlatırdı. "Hatta" derdi Mehmet Hamdi Bey, "ağzından sigarası düşmemiş. Jandarmalar öldüğünden emin olamadıkları için uzun süre ateşi sürdürmüş, yanma gidememişler."

Kitapta, Abdi Ağa'dan bunalan köylünün İnce Memed'in arkasında olması da hoşuna gitmişti Fethi'nin:

İnce Memed mi? İnce Memed dedikleri de bir sabi çocuk ama tepeden tırnağa yürek...

 

Soluk soluğa okuduğu kitabı büyük oğlu Ömer'e devretti.       

 

*            *             *

 

Fethi, akşam iş çıkışında kendisi gibi emekli olan, Esma'nın ağabeyi Mustafa Türker'le buluşmuştu. Birlikte Kızılay'a, Zafer çay Bahçesi'ne doğru yürüyorlardı. O yalnızca, kayınbiraderi değil, en yakın arkadaşıydı da...

"Çankaya Protokolü'yle kurdukları hükümet altı ay dayanamadı" diyordu Fethi.

22 Şubatçıların affıyla ilgili yasa Meclis'ten geçeli tam bir ay olmuştu. 1962 yılının mayıs ayında, koalisyon ortakları AP ve CHP siyasî af konusunda bir anlaşıp, bir bozuşmuşlardı. CHP'yle anlaşarak kademeli affı kabul eden AP de kendi içinde karışmıştı. Bu sırada askerî kurum ve birlikleri ziyaret eden Başbakan İnönü, "Ordu af istemiyor ama ben çaba göstereceğim" açıklaması yapmıştı. AP, İnönü'nün askerî kurum ve birlikleri ziyaret etmesini, "maksatlı" olarak değerlendiriyor, iki parti arasındaki gerilim giderek artıyordu. 27 Mayıs'ın ikinci yıldönümünde gençler, DP'lilerin affını protesto etmiş, bir gün sonra da AP'liler il başkanları toplantısında birbirlerine girmişlerdi.

"İsmet İnönü, gazetecilere istifa gerekçesini açıklarken, 'siyasî af konusunun memleket meselelerinin üstünde değerlendirildiğini, devlet işlerinin yürümez hale geldiğini' söylemiş."

Konuşurken, buluşma yerine gelmişlerdi bile... Etrafa bakınıp, Albay Aydemir ve diğer arkadaşlarının gelip gelmediğine baktılar. Bu arada Fethi, biraz uzaklarında duran adamı işaret ederek, Mustafa Türker'e, "Atsinekleri yine peşimizdeler" dedi... Kendi aralarında gülüşerek, gözlerini istihbarat görevlisi olduğunu anladıkları adama çevirdiler, inadına bakışlarını onun üzerinden ayırmadılar.

 

32

4 haziran 1963.

Mamak Askerî Cezaevi'nde tutuklu bulunan aslî sanıklara iddianamelerin verildiği 4 haziran günü, elebaşı olarak tespit edilen dokuz Harbiyeli de kendilerine katılmıştı. Onlar, olayın birinci derece sorumlularıyla birlikte 1 Numaralı Sıkıyönetim Mahkemesi'nde yargılanacaklardı. Diğer öğrencilerin davası ise Harp Okulu'nda, 2 Numaralı Sıkıyönetim Mahkemesi'nde görülecekti.

Arkadaşlarıyla birlikte Mamak Askerî Cezaevi'ndeki büyük bir koğuşa konan Harbiyeli Önder Aydınlı da aynı sorunun yanıtını arıyordu.

Bundan sonra ne olacak?

 

O da, arkadaşları da Harp Okulu'nda geçirdiği iki yıl boyunca fırtınadan çıkmamışlardı. 27 Mayıs 1960 ihtilali yapıldığında, tepeden tırnağa ideal yüklü olacak kadar gençtiler... İhtilalden hemen sonra Harbiyeli olmuş, devrim coşkusuyla, genç erkek bedenleriyle birlikte ideallerini de biraz daha büyütmüşlerdi.

Artık daha çok okuyor, daha çok düşünüyorlardı. Gerçi 27 Mayıs'ın gerçekleştirilmesinde, DP yönetiminin yanlışlarının da, Türkiye'nin kurtuluşunu İsmet Paşa'da görenlerin katkısının da önemli birer etken olduğunu biliyorlardı ama onlar için 27 Mayıs'ı doğuran gerçek nedenler bunlar değildi. Onlara göre, 27 Mayıs hareketi Türkiye'nin sosyoekonomik sorunlarına, Atatürk devrimlerinin, onun ölümüyle birlikte 1938 yılında rafa kaldırılmasına duyulan tepkiden doğmuş, DP iktidarının diktatörlüğe giden yönetimi bu tepkiyi büyütmüş, ihtilali hızlandırmıştı... Türkiye, ancak Atatürk’ün tanımladığı tam bağımsızlık ve gelişmişlik düzeyine gelerek kurtulabilirdi. Devrimin amacı da bu olmalıydı. İktidarı bir partiden alıp diğerine teslim etmek devrim olarak nitelendirilemezdi.

 

Genç subaylar ve Harbiyeliler 22 Şubat 1962'ye giden süreci yakından yaşamışlardı. 22 Şubat, Silahlı Kuvvetler Birliği içindeki bir grubun, diğerlerini tasfiye etmek amacıyla başlattığı ve karşı tarafı isyana zorladığı bir hareketti.

Genelkurmay başkanından, kuvvet komutanlarına kadar bütün generaller işin içinden sıyrılmış, 69 subay ile 4 astsubay isyancı ilan edilerek ordudan uzaklaştırılmışlardı. Üstelik çoğu hizmet süreleri dolmadığı için emeklilik maaşı alamıyorlardı. Bunu kabullenmeleri olanaksızdı.

Harbiyeli Önder, 22 Şubat hareketinin durdurulması kararının kendilerine bildirildiği anı düşündü... Yüreği yeniden alev aldı. Hareketin durdurulmasına büyük tepki duymuşlar, isyanlarının gözlerinden yaş olarak boşalmasına engel olamamışlardı.

Üstelik harekâtın durdurulmasının ardından, Harbiyeliler ve harekâta katılan genç subayların onurlarıyla oynanmıştı. Harbiyelilerin tüfeklerinin mekanizmaları sökülmüş, kasaturaları alınmış, silahları kullanılmaz hale getirilmişti. Tank Taburu'ndaki tankların paletleri sökülmüş, işlerlikleri yitirilmişti. Bunları yapan da, harekâtta hükümetin yanında yer alan havacılardı. Kendilerine esir alınmış düşman gibi davranıldığını düşünüyorlardı. Kendi aralarında, "Savaşmadan esir alındık. Silahlı Kuvvetler Birliği içinde yer alıp ihanet eden generallerden bu haksızlığın hesabı sorulmalı" diye konuşmuşlar ve üst kademelere karşı bilenmişlerdi. Başbakan İnönü ise aynı gün, Meclis'e, yakasına Hava Kuvvetleri'nin rozetini takarak gitmişti...

Ordudan emekli maaşı alamadan atılan genç subaylar, hepsinin içinde birer acı olmuştu. Onlara nasıl yardım edebileceklerini düşünüyorlardı.

27 Mayıs amacından saptırılmış, 22 Şubat birtakım kişisel hareketlere dönüştürülmüş ve İsmet Paşa yandaşı generaller, kendi çıkarları doğrultusunda genç subayları harcamıştı. Bunu yapanlar 21 Mayıs'ın da tohumlarını ekmişlerdi. Çünkü, onlar da, genç subaylar da, haksızlığa uğradıklarına inandıkları 22 Şubatçılara daha çok sempati duymaya, onlarla ilişki kurmaya çalışmışlardı-

Önder, Binbaşı Fethi Gürcan'ın adını da ilk kez 22 Şubat hareketi sonrasında duymuştu. Türk süvarisini Avrupa'da tanıtmış, yarışmalarda başarılar kazanmış bir subaydı. 22 Şubat sonrasında genç subaylar ve Harbiyeliler arasında Fethi Gürcan adı hızla yayılmıştı... Süvari Grubu Komutan Yardımcısı Fethi Binbaşı, 22 Şubat hareketinde, Muhafız Alayı'nın komutasını ele almış, bütün devlet ve hükümet adamlarını Çankaya Köşkü'nde kıstırmış"albayın, "Bizim onlarla işimiz yok, çıksınlar" emri üzerine de hepsinin Köşk'ten çıkmasına izin vermişti. Önder, bu konuyu arkadaşlarıyla konuşurken, Köşk'ten çıkan hükümet ve devlet ileri gelenlerinin, çıkar çıkmaz harekete karşı plan geliştirdiklerini ve inisiyatifi ele aldıklarını söylüyordu. Kendisi de, pek çok arkadaşı da, 22 Şubat'ta Cemal Paşa'yı da, Cevdet Paşa'yı da, İsmet Paşa'yı da ve parti liderleri ile kabine üyelerini de Çankaya'da kıstıran Binbaşı Fethi Gürcan'a hayranlık duymuştu. Bu hayranlık, Türkiye'nin kurtuluşu için ölümüne kader birliği yapacakları bir ağabey buldukları umudunu da beraberinde getiriyordu. O artık bir efsaneydi ve onlar efsaneyle tanışmak istiyorlardı.

Harbiyeli Önder'i düşüncelerinden sıyıran şey, askerî savcılıkça hazırlanmış olan iddianamelerin ellerine tutuşturulması oldu. İddianamede harekâta katılan tüm kişilerin eylemleri anlatılıyor, suçlarının karşılığı olarak istenen cezalar yer alıyordu.

Dokuz Harbiyeli, o ana kadar yargılanacaklarını akıllarına bile getirmemişlerdi. Onlar ihtilalciydiler ve iktidar da onlara aynı şekilde karşılık verecekti. Yani yargılanmadan kurşuna dizileceklerdi! 21 Mayıs sabahından itibaren bekledikleri de buydu. Ellerine tutuşturulan iddianame, bir yargılanma sürecinin yaşanacağı anlamına geliyordu ve bu onlar için sürpriz olmuştu...

Hapishanede gardiyan olarak görev yaptıkları halde kendilerine sempati duyan, hareketlerini destekleyen erler ve subaylar olduğunu anlamaları birkaç saatlerini bile almamıştı. Onlara önce bulundukları cezaevinde kimler olduğunu sordular. Herkes oradaydı... Talat Aydemir, Fethi Gürcan, Rıfkı Erten, Bahtiyar Yalta, Alparslan Türkeş, Talat Turhan ve daha onlarca kişi...

Sıra ikinci aşamaya gelmişti. Ne yapacakları, nasıl bir politika izleyecekleri sorusunu yine aynı erler ve subaylar kanalıyla, Talat Albay ile Fethi Binbaşı'ya ulaştırdılar. Sonra da yanıt beklemeye koyuldular...

Genç Harbiyeliler, ihtilal liderlerinden gelecek yanıtı beklerken yeniden kendi düşüncelerine daldılar...

 

Önder, Talat Aydemir ve Fethi Gürcan’la karşılaştığı ilk günü düşündü. 22 Şubattan kısa bir süre sonra, okulun tatil olduğu bir cumartesi günü, birkaç Harbiyeli arkadaşı ile birlikte sivil elbiselerini giyip albayın evine gitmişler, Binbaşı Fethi'yi de orada görmüşlerdi. 22 Şubat hareketinin liderleriyle bir saate yakın konuşmuşlar; 22 Şubat öncesinde imzalanan ihtilal protokolleri hakkında albaydan bilgi almışlar, 22 Şubat'a geliş sürecini konuşmuşlar ve 22 Şubat'tan sonra Harbiyeliler ile genç subaylara karşı takınılan tutumu aktarmışlardı.

Harbiyeli grubu bir sonraki cumartesi günü, ikinci ziyaretlerini gerçekleştirdiler. Bu kez adres, Binbaşı Fethi'nin lojmandaki eşyasını hızla taşıyıp yerleştiği Emekli Subay Evleri'ydi... Dairenin zilini çaldıklarında, onları güler yüzle karşılayıp, salona buyur eden Esma Gürcan olmuştu. Hemen ardından, Binbaşı Fethi, "O... Hoş geldiniz çocuklar" diye girmiş, onları dinlemeye başlamıştı.

Onlar, bu ihtilalci askerin, evdeki halini merak ediyorlardı... Binbaşı Fethi'nin büyük kızı Gülderen salona gelip onlara "hoş geldiniz" demiş, Esma Hanım güler yüzle çay servisi yapmıştı. Binbaşı'nın küçük kızı Sema ise hiçbir şeyi umursamadan gençlerin kucaklarına tırmanıyordu... İhtilalci subay, çocuklarına bakarken gözlerinden sevecenlik taşıyor, Esma Hanım'la konuşurken sevgisine saygı karışıyordu...

Sonra her cumartesi onun evinde olmuşlar, aileyi yakından tanımışlardı. Artık onlar da Binbaşı Fethi ya da Esma Hanım gibi Sema yerine Semoş diyorlar, Gülderen'in pişirdiği kahveleri içiyorlardı. Esma Hanım, bir süre onların sohbetlerine ortak olur, fikirlerini paylaşır, sonra kaybolurdu...

On yaşındaki Öner'in sağlık sorunlarını, doktorlara göre en fazla on beş yaşına kadar yaşayabileceğini, bunun Binbaşı Fethi'de sürekli kanayan bir yara olduğunu da öğrenmişlerdi... Ömer ise afacanlığı, çalışkanlığı ve bitmek bilmeyen enerjisiyle fişek gibi bir delikanlıydı...

Cumartesi ziyaretlerinde hep ülke sorunları konuşuluyor, ordudaki parçalanmışlıktan duyulan rahatsızlıklar dile getiriliyor, çeşitli grupların ihtilal hazırlıkları dillendiriliyordu... Harp Okulu'nda gençler sıkıntılı, komutanlarına karşı güvensizdi... Disiplinsizlik son sınırına ulaşmıştı ve tam bir başıbozukluk yaşanıyordu. Fethi Binbaşı çok az konuşuyor, daha çok onları dinliyordu...

Gelişen süreç 21 mayıs 1963'e kadar uzanmıştı.

Önder, kırk elli kişiyi ağırlama kapasitesine sahip koğuşa göz gezdirdi. Bütün arkadaşları, bekleme sürecinde kendi düşüncelerine dalmıştı... Filmi ileriye sardı...

Onlar 21 Mayıs hareketine, amacından çıkmış 27 Mayıs ülküsünü yeniden rayına oturtmak, Atatürk devrimlerini kaldığı yerde yürütmek, çok partili sistemi zamanı geldiğinde tam olarak uygulamak, Türkiye'nin gelişen dünyada çağdaş bir ülke olarak yer almasını sağlamak için kalkışmışlardı.

Düşüncelerine nokta koyup, haber ilettikleri subay ve erleri beklemeye başladı... Bekleyişi fazla sürmedi... Arkadaşlarına, döndü:

"Bize verilen emre göre, duruşmalarda susacağız. Yalnızca askerî savcıların belirledikleri ve iddianameye koydukları maddî delillere cevap vereceğiz. Harekâtın ideolojik ve fiilî yönüyle ilgili bir savunma yapmayacağız."

Sonu yenilgi de olsa, hapishanede ihtilalin hiyerarşik düzeninden çıkmayan gençler, mahkemede kendilerinden istenen tavrı sergilemek çabasını göstereceklerdi. Her ne kadar ilerleyen aşamalarda, kanlarındaki delikanlılık zaman zaman bu çizgi dışına taşmalarına neden olacaksa da, gerçekleri bire bir söylemeyeceklerdi.

Harbiyeli Önder, "İfadeler harekâtın gerçekleri değildir. O gerçekleri harekâtı yaşayanlar anlatmamışlardır. Ben dahil, hepimiz bu karara uymak zorunda kaldık" değerlendirmesini belki de yıllar sonra yapabilecekti.

Kim bilir, bu belki de ihtilalin lideri albayın, çok iyimser, doğrucu, mertçe ortaya koyduğu bir düşünceydi... Belki de bütün bunların başına gelmesinin tek nedeni vardı... O, bir ihtilal lideri olarak kan dökmeyi değil, tıpkı 27 Mayıs'ta olduğu gibi beyaz bir ihtilal yapmayı amaçlıyordu. Belki de, sahip olduğu güçlerin başarısızlığında, koyduğu bu kural dışında başkaca bir neden yoktu. Başarı biraz kanlı olabilirdi, ama o, yenilginin kendi ölümü olacağını bilse de, kan dökmek istemiyordu. Kan dökmek bir yana, kimsenin onurunu da kırmak istemiyordu... Onun ihtilalci kimliğiyle sarmaş dolaş yaşayan centilmen ve kibar ruhu, 21 Mayıs gecesi Harp Okulu'na tutuklanarak getirdikleri generalleri özgür bırakmış, özgür bıraktığı generaller sabaha doğru onu kuşatmışlardı...

Bütün bunların ardından istediği tek şey, başarısız da olsa harekâtın gücünün anlaşılmasıydı... Peki, bu olacak mıydı?

 

*     *     *

 

Harbiyeli Osman Yetkin, bir askerî cezaevinde geçirilen ilk gece kolay kolay uyunamayacağını öğreniyordu... Yirmi yaşında, bir ihtilal içinde yer almış, girişim başarısız olmuştu... Osman'ı uykuya teslim etmeyen düşünceleri, 22 Şubat sonrasını yakaladı...

22 Şubat yapılmış, başarılamamış, olaylara katılan subaylar emekli edilmişti. O olayın ardından, Zafer Anıtı'nın karşısına gelen yerdeki Zafer Çay Bahçesi, önceki komutanları Talat Aydemir ile kurmay heyetinin uğrak yeri olmuştu. Onlar akşamüzeri Zafer Çay Bahçesi'ne geldiğinde Kızılay'ın nüfus yoğunluğu hissedilir şekilde artardı. Vatandaşın ilgisi de büyüktü. Hafta sonu tatillerinde izne çıkan Harbiyeliler de eski komutanlarına ilgi duyarlar ve kendiliğinden yolları eski komutanlarının bulunduğu mekâna gider, onu izlerlerdi.

Hepsinin içinde 22 Şubat'ın acısı vardı. 22 Şubat, iktidara bir adım kala yenilgiye dönüşmüştü... Onlar da öğrenci olarak hareketin içinde yer aldıklarına göre onlar da kaybetmişlerdi. Statükoya yenik düşmeleri, devrimci ruhlarında, her geçen gün kendisini daha fazla hissettiren bir isyanın altyapısını oluşturuyordu. 22 Şubat harekâtından vazgeçilmesinin ardından sicim gibi gözyaşları dökmüşler, 23 şubatta okula gelen hava ve deniz subayları, gözlerinin önlerinde tüfeklerinin mekanizmalarını sökmüşlerdi. Bu olayla birlikte yürekleri eski komutanlarına doğru akarken, yeni komutanlarına doğru da bir öfke yol almaya başlamıştı.

Albayın yerine Harp Okulu komutanlığına atanan general, 23 şubat sabahı erken saatte görevine gelmiş, ilgili komutanlar ile öğrenci alayını toplayıp tekmil almak istemişti. Ancak, öğrenciler içtimaa çıkmakta isteksiz davranıyor ve bölük komutanları da onlara sözlerini geçiremiyorlardı. İç bahçede bulunan ve kaçmayı başaramayan sekiz on öğrenciyle komutana tekmil verilmişti. Osman ve diğerleri ise, üzerlerinde çizgili pijamalarıyla, pencerelerden salkım saçak aşağıdaki töreni izliyorlardı. Osman, komutanın başını yukarıya kaldırarak onlara baktığını, sonra da tören alanını terk ettiğini görmüştü. Aynı gün görevinden ayrılan generalin yerine bir başka general atanmıştı.

Her şey, 1962 yılının bir yaz günü, Harbiyelilerin İzmir Menteş kampına gitmek üzere, merasim düzeninde Kızılay üzerinden, Ankara Garı'na yürüyüşü sırasında başlamıştı... Önde bando takımı, arkada öğrenci alayı Kızılay'da yürürlerken, Emekli Albay Aydemir de, Zafer Çarşısı'na inen yol kavşağında, halkın arasında kendilerini izliyordu. Bandonun tempo majörü Zihni Çetiner, eski komutanını görmüş, asasını havaya atarak onu selamlamıştı.Zihni'nin hareketiyle albayı fark eden diğer öğrenciler de, başlarını çevirerek eski komutanlarına selam durmuşlardı.

Osman, Menteş kampına gittiğinde, objektiflerin tarihe aktaracağı bu sahneyi gazetede görmüştü, ileride Albay Aydemir'in yanacağı olası bir ihtilalde yer almak ve eski komutanına yardımcı olmak istiyordu. Bu düşüncesini hemen o gün, yakın bir arkadaşına açmıştı. Böylece onun da aynı duyguları taşıdığını öğrenmişti Birkaç kişiyle daha konuştuktan sonra yedi kişilik bir grup oluşturmuşlardı. Konuştukları içinde onları reddeden olmamıştı. Hiç zaman kaybetmeden bir akşam Menteş kampındaki yüzme tramplenlerinin arkasına düşen sırtta toplanmış, getirdikleri bir silah üzerine yemin ettikten sonra, Önder Aydınlı'yi başkan seçmişlerdi. Böylece, Harp Okulu'nda ilk yeminli ihtilal örgütü kurulmuştu.

Aslında örgütlerinin özel çaba harcamasına gerek yoktu. Harp Okulu'nda 22 Şubat'tan sonra, okulda öğrenci ile komutanlar arasındaki ilişki kopmuştu ve komutanlar öğrenciler üzerinde etkili olamıyorlardı.

Osman, karanlıkta gözlerini açıp, yattığı yerden koğuşa göz gezdirdi. Bir süre, aynı kaderi paylaştığı arkadaşlarının soluk alış verişlerini dinledi. Sonra yeniden Menteş kampındaki anılarına döndü.

Kampta bir yazlık sinema vardı ve haftanın belirli günlerinde subay eş ve çocukları ile öğrenciler birlikte film izliyorlardı. Bir gün, kamp komutanından, subay eş ve çocukları ile öğrencilerin "sinema günleri'nin ayrılması emri gelmiş, emir, öğrencilerin başkaldırmasıyla sonuçlanmıştı. Hiçbir organizasyon olmadan, tüm öğrenciler deniz kenarında toplanmışlar, olayı protesto etmişlerdi. Bir iki varil gaz taşıyıp, yığın haline getirdikleri kumun üzerine dökerek ateşlemişler, etrafında danslar etmişler, halaylar çekmişlerdi. Üst düzey komutanlar gelip olayı seyretmişler, ancak onları engelleme girişiminde bulunmamışlardı. Ardından bir kortej oluşturarak özellikle komutan ve subaylara ayrılan bölgeye doğru bir gösteri yürüyüşü yapmışlardı. Harbiye tümüyle askerî sistem ve disiplin dışına çıkmış, ihtilal havasına girmişti.

Osman, Menteş kampından sonra Ankara'ya döndüklerinde, örgütlerini genişletme çabası içine girmediklerini düşündü.Zaten, okuldaki genel eğilim, aynı yöndeydi. Yapmak istedikleri ilk şey şahsen tanıdıkları Albay Aydemirle temas kurmaktı. Sonunda küçük bir grupla albayın evine gitmişlerdi. Evde, albayın dışında 22 Şubatçı diğer isimler de vardı. Uzun sürmeyen bir görüşmede, örgüt üyeleri, eski komutanlarına Harbiye'nin genel havasını anlattıktan sonra, Harbiyeli'nin ihtilale eğilimli olduğunu, olası bir harekâtta Harp Okulunu emirlerine amade kılacaklarını söylediler. Önder Aydınlı'nın başkanlığını yaptığı örgüt, bu ilk görüşmeden sonra, her hafta sonu Fethi Gürcan'ın evini ziyaret etmeye başlamıştı.

Öğrenci sohbetlerinde ise 27 Mayıs'ın oturmadığı, komitenin yanlışlar yaptığı, DP'nin hortlamaya başladığı konuşuluyordu.

 

*            *            *

 

Harbiyeli Zihni Çetiner, gecenin sessizliğinde yanı başında yatan Ramazan Öztürk'e baktı... Acaba uyuyor muydu? 22 Şubat sonrasında Harbiye'de kurulan örgütte yer alan Ramazan, her cumartesi günü, kimi zaman da hafta içi akşamları diğer arkadaşlarıyla birlikte Emekli Binbaşı Fethi Gürcan'a giderdi... 22 Şubat'ın efsane binbaşısını o kadar merak ediyordu ki, bir gün, "Beni de götürün" demiş, amacına da ulaşmıştı...

Ramazan'ın, başını kaldırıp yastığa yeniden yerleştirdiğini görünce, ona seslenmeyi düşündüyse de vazgeçti... Zaten yataklarına çekilmeden önce, dokuzu da uzun süre konuşmuş, iddianameyi yorumlamış, mahkemede sergileyecekleri tavrın nasıl olması gerektiğini konuşmuşlardı. Bu hareketli tartışmalar sırasında, anılarını tazeleyecek zamanları olmamış, böyle bir ortam da doğmamıştı...

"En iyisi bir an önce uyumak" dedi kendi kendine... Ama uykunun derinliklerine değil, anılarının derinliklerine gömüldü...

Fethi Gürcan'ın evine gittikleri o cumartesi günü, uzun boylu, çelik bakışlı binbaşı önce, onlara çocuksu bir heyecanla binicilik anılarından söz etmiş, sonra da yumuşak bir ses tonu, anlaşılır ve kısa ifadelerle sorularını yanıtlamıştı.

Zihni, "Binbaşım" demişti, "düşünülen bu ihtilalin amacı nedir?

 Fethi Gürcan'ın sesi kulaklarına, aynı canlılıkla değer gibi oldu. "Memlekette doğuyu da gördüm, batıyı da... Halkımız yoksul sofralarında hep bulgur pilavı bulunur. Bizim amacımız, onların bulgur pilavının yanına bir tas çorba, bir kâse hoşaf katmaktır.Bu halk hep sömürülmüştür. 27 Mayıs devrimi siyasîler eliyle amacına ulaşmadan yozlaştırılmış, hedefinden saptırılmıştır. Yarım kalan 27 Mayıs tamamlanmak zorundadır."

Zihni, onun, halktan yana bir ihtilalden söz ederken, sakin ses tonuna karşın içinde "hevenk hevenk" dolaşan ihtilal fırtınasının kendisini de kasıp kavurduğunu hissetmişti.

 

Arkadaşlarının, binbaşıya, Harp Okulundaki durumu anlattıklarını, bir ihtilal yapmaları halinde yanlarında olacaklarına söz verdiklerini biliyordu. "Peki binbaşım" demişti, "ihtilalden sonra bizlerin, yani Harp Okulu öğrencilerinin durumu ne olacak ?"

Binbaşı, hiçbir yanlış anlamaya yol açmayacak şekilde net konuşmuştu:

"Altı ay Ankara'da kalıp, ihtilale muhafızlık yapacaksınız. Sonra, sınır birliklerine atanacaksınız..."

Zihni, onun bu kadar açık konuşmasına şaşırdıysa da, bir şey söylememiş, bir kez daha "22 Şubatçıların Harbiyelileri aldattığını" söyleyen İsmet Paşa'nın haksızlık yaptığını düşünmüştü. O gün kendilerine ulaşan 20/21 Mayıs olaylarıyla ilgili iddianamede de, ihtilal liderleri, Harbiyelileri ve genç subayları aldatmakla suçlanıyorlardı. "Yine haksızlık" dedi kendi kendine...

Yattığı yerden yavaşça doğrulup koğuşun içinde göz gezdirdi. Herhalde arkadaşlarının çoğu uyumuştu. Aniden içinin çekildiğini hissedince uykuya sarıldı.

 

*         *          *

 

Kurmay Yarbay Talat Turhan, Mamak Cezaevi'nde, yakın geçmişin derin bir değerlendirmesini yapıyordu. İçinde olmadığı ama yürek olarak katıldığı 22 Şubat'tan sonra, Millî Savunma Bakanlığı özel kalem müdürlüğünden Afyon'a sürülmüştü... 20/21 Mayıs Olayları'nın içinde olmadığı gibi, albayı durdurmak için çok çaba harcamıştı ama onlarla birlikte cezaevindeydi.

1961 Anayasası biraz daha umut getirmişti genç beyinlere... Ya peşinden gelen seçim? Silahlı Kuvvetler Birliği seçimlerden sonra toplanmıştı... İstihbarat raporları ellerindeydi. Meclis'e seçilenlere bakılırsa durum oldukça kötüydü... Kediye ciğer mi emanet edeceklerdi... Bu şartlar altında müdahale kararı almışlar, 21 Ekim Protokolü'nü imzalamışlardı. Aslında içlerinde hiç kimse “Ben memleketi çok iyi yönetirim" demiyordu. Onlar yalnızca, memleketi emanet etmek için namuslu adam arıyorlardı. Bildikleri tek şey Türkiye'nin kötü yönetildiğiydi... Yönetim, namussuz adamların elinden alınıp, namuslu adamların eline verilmeliydi. Müdahale kararı İsmet Paşa'yı rahatsız etmişti. Çankaya siyasî partilerle pazarlığa çıkmış, komutanlı demokrasinin temelini atmıştı.

 Meclis açılmıştı ama alttan alta sürtüşme sürüyordu. Genelkurmay başkanı ise ikili oynuyordu. 19 ocak 1962'de Talat Aydemir'in Harp Okulu komutanı olarak, Genelkurmay başkanını ihtilal liderliğine davet ettiği o toplantıda kendisi de vardı. Generallerin suspus olduğu toplantıda albaylar sert ve ağır konuşuyorlardı. Çünkü onların arkasında itici bir güç, sırtlarında yumurta küfesi vardı. Onların kırılmasını istemiyorlardı. Genelkurmay başkanı o toplantının sonunda, İsmet Paşa'ya Silahlı Kuvvetlerin emrinde olduğunu söylediğinde ipler kopmuştu. Silahlı Kuvvetler ikiye bölünmüş, bir kısmı Genelkurmay başkanının yanında, hiyerarşiye sığınmış, bir bölümü ise kendi yolunda devam kararı almıştı. 9 şubatta yeni bir müdahale kararı imzalanmıştı... Albay Aydemir de o yönde çalışmalar yapıyordu... İşte bütün bu gelişmeler 22 Şubat'ı doğurmuştu...

22 Şubat'tan sonra emekli listeleri hazırlanmıştı... Kendi ismi de listenin başlarındaydı. Millî Savunma bakanı, "Bana sormadan sağ kolumu nasıl emekli edersiniz?.." diye çıkışınca, emeklilik listesinden, sürgün listesine alınmıştı.

Afyon'da sürgündeydi ama aklı Ankara'daydı... 22 Şubatçılara yapılan haksızlık olduğu gibi, sonrasında yapılan suçlamalar kabul edilir gibi değildi...

Sürgüne gönderilişinden üç ay kadar sonra, 16 mayıs 1962'de kendi inisiyatifiyle, kaçak bir arabayla Ankara'ya, arkadaşlarıyla konuşmaya gelmişti. CKMP il başkanı, onun amaçlarını bilerek arabasını kendisine vermişti. Ankara'da Talat Aydemir, Fethi Gürcan ve Dündar Seyhan'la Maltepe'de bir subay arkadaşının evinde bir araya gelmiş, önerisini açıklamıştı:

"22 Şubat'ta eksik kalan işinizi tamamlayın. Bir hareket yapın,işe el koyun..."

Önerisinin gerekçesi de vardı. Onlar lükse, şatafata, israfa izin vermezlerdi. Devlet malı yiyeni domuz olarak kabul ederlerdi. Oysaki, onlardan kurtulur kurtulmaz, Genelkurmay başkanı ve bütün kuvvet komutanları eşlerini almışlar, Paris'e gitmişlerdi. Paris’ten pikaplar dolusu mal aldıkları haberi de çoktan Ankara'ya ulaşmıştı...

"Şimdi Genelkurmay başkanı da, bütün kuvvet komutanlar1 da yurtdışında... Bütün hudutları kapatın. Eski adamınız olan Genelkurmay ikinci başkanını da tevkif edin. Bir deklarasyonla işi bitirin."

Önerisini açıkladığı 22 Şubat emeklilerinin tümü birden Fethi Gürcan'a bakmışlardı. Çünkü, kıtaları harekete geçirebilecek eylem lideri oydu...        .          

Yarbay Talat Turhan, Fethi Gürcan'ın saatine bakışını izledi. Fethi Gürcan, başını kaldırdı, "Geç oldu" dedi, "bu saatte kıtaları toplayamam..."

Yarbay Talat, bu görüşmeden sonra bir hareket olacak mı diye beklemiş ama sonuç çıkmamıştı.

Afyon'da kendi aralarında örgütlenen genç subayların 22 Şubatçıların sempatizanları olduğunu biliyordu. Üstelik genç subaylar kendisini de dışlamıyorlar, yakın davranıyorlardı. Gençler, hazırladıkları, "Genç Kemalistler Ordusu Bildirisi"ni de kendisine getirmişlerdi. Yapacağı iki şey vardı. Ya onları ihbar etmek ya da örgütlenmelerinde serbest bırakmak... İkincisini yaptı...

Aylar aylara ekleniyor, bu süreçte Ankara'da neler olup bittiğini yakından izliyordu. Bu kez fikirleri değişmişti... 16 mart 1963 gecesi yeniden kaçak olarak Ankara'ya gelmişti. Herkes diken üzerindeydi ve güvensizlik öylesine kol geziyordu ki, onlarla bir evde buluşmayı göze alamamıştı... Bir araba içinde, artık örgütlenmiş olan ve her an harekete geçmesi beklenen ekiple bir araya geldi. Arabada, Albay Aydemir, Fethi Gürcan ile 22 Şubatçıların İstanbul kanadından Cevat Kırca vardı...

Bu kez mesajı bir yıl öncesinden çok farklıydı... Batı Anadolu'da oluşan havadan bahsediyor ve şöyle diyordu:

"Güç sizin elinizde ama şartlar erken... Gerekli şartlar oluşmadı. Biraz bekleyin. Gücümüzü tam toplayalım."

Albay, onun bu saptamasına sıcak bakmamış, onu okşayarak, "Sen dert etme bu işleri, git 'Garp Cephesi komutanı' ol" demişti.

Yarbay Talat, adaşı albayın bu ifadesinin çok da hoş bir anlama gelmediğini biliyordu. Yine de, bu görüşmenin ardından, fikir karargâhında yer alan bir başka emekli subaya gitti... Bilmediği bir şey daha vardı ki, yakın arkadaşı Fethi Gürcan, görüşmeye gittiği kişiye kuşkulu bakıyordu.

Düşüncelerini ona da açıkladı:

"Eğer bir darbeye giderseniz başarılı olmaz. Bir potansiyeli deşarj edersiniz. Fethi'ye söyleyin... Gelin, bir ay daha düşünün..."

Bu buluşma da, Albay Aydemir'in kulağına gitmişti...

Ankara'daki görüşmelerinin ardından İstanbul'a giden ve örgütün İstanbul temsilcilerinden Osman Deniz'le görüşen Yarbay Talat Turhan, ona da görüşmelerini aktarmıştı.

İçi içine sığmıyor, Albay Aydemir'i hareketten vazgeçirmenin yollarını arıyordu. Eşi, Talat Aydemir'in eşi Şadan Hanım'la yakın dosttu.. Şadan Hanım'ın albay üzerinde etkili olduğunu düşünüyordu.

Kendi eşi de havayı kokluyor, olayları kendisiyle birlikte yakından izliyordu. Sonunda ona, "Kalk git, Şadan Hanım'ın misafiri ol Ne oluyor, ne bitiyor söyle..." dedi.

Eşi, 20 martta, on iki gün kalmak üzere Talat Aydemir'in evinde, Şadan Hanım'ın konuğu olmuştu... Eşi ihtilal liderinin evinde konuk olduğu süreçte, 31 mart 1963'te ihtilal yapılması kararı alınmış, sonra vazgeçilmişti... 1 nisan 1963'te evine dönen eşinin ise bunlardan haberi yoktu... Hiçbir şey yapamamıştı...

Ama Talat Turhan vazgeçmiyordu... 10 nisanda İzmir'e gitti ve Talat Aydemir'in oğlu Metin'i buldu.

"Metin... Babanın, 'bizim adamımız' dediği kişilerin bir etkinliği yok. Bir harekete kalkışırsa sonuç alamaz. Babanın üzerindeki etkini kullan."

Aslında, o ekip içindeki en yakın arkadaşı Fethi'ydi ama o kendisiyle diyalog içinde değildi. Bu kopuşun nedeninin, arkadaşını emniyete almak mı, yoksa girişeceği hareketi emniyete almak için mi olduğunu ise bilmiyordu.

O sırada İzmir'de bir ameliyat oldu. O ameliyatlıyken, genç subayların hazırladığı bildiri ele geçirilmiş, genç subaylarla birlikte kendisi hakkında da tutuklama kararı çıkmıştı... 19 nisanda İzmir'den alınmış, Ankara'ya getirilmişti. Merkez komutan yardımcısının odasında özel şartlar içinde gözaltına alınmıştı. O gözaltındayken, mayıs ayının başlarına denk gelen Kurban Bayramı'nda Talat Aydemir ile Fethi Gürcan'ın, Ankara'da bir arkadaşının evinde kalan eşini ziyarete gittiklerini, ona moral verdiklerini de öğrenmişti.

Bir aylık sürenin sonunda, 20 mayıs akşamı, bir arkadaşı kanalıyla, davayla ilgili soruşturmaya gerek olmadığı ve ertesi gün tahliye edileceği haberini almıştı. Ancak serbest bırakılacağı gün, 20/21 Mayıs Olayları patlak verince, yaşamı altüst olmuştu. Sıkıyönetim ilan edilmiş, Ankara komutanlığına da, 21 Ekim Müdahale Protokolü'ne imza koyup bir gün sonra vazgeçen, ardından da, aynı protokole imza koyanların karşısında yer alan Orgeneral Cemal Tural getirilmişti. Cemal Tural, "Bunlar da 21 Mayısçılarla birlikte hareket etmişlerdir. Davaları birleştirin" emri verince, Mamak Askerî Cezaevi'ne alınmıştı. Oraya geldiğinde, kendisiyle birlikte dokuz kişinin Genç Kemalistler Ordusu davası nedeniyle tutuklandığını öğrendi.20/21 Mayıs olayının sanıkları ise ancak bir hafta sonra Mamak Cezaevi'ne gelmişlerdi. Çünkü o süreçte sorguda birbirlerinden ayrı tutulmuşlardı.

B 33 IHTILALIN SUVARISI 22 Şubatçılar